by
by ru en
Аа
Aa Aa Aa

Гарачая лінія

Міністэрства аховы здароўя:

(017) 222-70-80
Упраўленнi аховы здароўя

Мінск:

(017) 285-00-10

Мінская вобласць:

(017) 517-20-25

Брэсцкая вобласць:

‎(0162) 58-09-93

Віцебская вобласць:

(0212) 47-40-70

Гомельская вобласць:

(0232) 75-44-87

Гродзенская вобласць

(0152) 72-13-45

Магілёўская вобласць:

(0222) 27-36-42

Медыцынская памылка або прафесійная рызыка?

Калі мы гаворым аб медпамылцы, трэба разумець, што медперсанал адказвае за свае дзеянні ў розных плоскасцях.

Права ўсё больш і больш пранікае ва ўсе сферы грамадскага жыцця, і ўсё часцей людзі вырашаюць спрэчныя пытанні ў судзе, спасылаючыся на нормы закону. Не абышла гэтая з’ява і медыцыну. Відавочна, што сёння ўрачам і медыцынскаму персаналу зусім не зашкодзяць веды па юрыспрудэнцыі. Адным з найбольш цікавых для медсупольнасці момантаў з’яўляецца пытанне медыцынскай памылкі і адказнасці за яе.

Напэўна, дзіўным падасца многім, але ў беларускай сістэме права разуменне «медыцынскай памылкі» як прававога тэрміну папросту адсутнае. Разам з тым на побытавым узроўні пад медыцынскай памылкай звычайна разумеюцца такія дзеянні ўрача, якія нанеслі шкоду пацыенту, у тым ліку яго здароўю, і ў гэтым ёсць віна медработніка.

Калі мы кажам пра медыцынскую памылку, трэба разумець, што медыцынскi персанал адказвае за свае дзеянні ў некалькіх плоскасцях: грамадзянска-прававой, крымінальнай, адмінiстрацыйнай, працоўнай і гэтак далей. Што да медыцынскай памылкі, то наперад тут выходзяць грамадзянска-прававыя і крымінальныя аспекты праблемы. То-бок, у залежнасці ад сітуацыі спрэчка можа вырашацца ў межах грамадзянскага суда альбо крымінальнай справы. Заўважым, што адказчыкам у грамадзянскім судзе па справах аб кампенсацыі шкоды з прычыны неналежнага аказання меддапамогі часцей за ўсё з’яўляецца не сам медработнік, а ўстанова аховы здароўя, дзе ён працуе. 

Згодна з палажэннямі артыкула 933 Грамадзянскага кодэкса Рэспублікі Беларусь (ГК) шкода, якая нанесена асобе альбо маёмасці грамадзяніна, падлягае пакрыццю ў поўным памеры асобай, якая ўчыніла шкоду. 

Пры гэтым частка 2 артыкула 933 ГК замацоўвае ў якасці падставы для ўзнікнення абавязку аб кампенсацыі шкоды наяўнасць віны ў дзеяннях асобы, якая ўчыніла шкоду (у выпадку з медыцынскай памылкай пад асобай найперш будзе разумецца менавіта ўстанова аховы здароўя, а не фізічная асоба, урач). Віна можа быць як прамой, так і ўскоснай у форме неасцярожнасці. Як мы прааналізуем далей, у пытаннях, звязаных з медыцынскімі памылкамі, форма віны не можа быць прамой, то-бок, калі ўрач наўмысна ўчыніў шкоду, казаць пра памылку не выпадае… 

Заўважым, што ў некаторых выпадках заканадаўца ўводзіць абавязак пакрыцця шкоды нават без наяўнасці віны. Напрыклад, уласнік аўто як сродку падвышанай небяспекі ў любым выпадку адказвае за шкоду, нанесеную з выкарыстаннем аўто. Але ў большасці выпадкаў дзейнічае галоўнае правіла — абавязак кампенсацыі шкоды ўзнікае толькі пры ўмове віны. 

Трэба мець на ўвазе, што асоба, да якой прад’яўлена патрабаванне, мусіць самастойна давесці адсутнасць сваёй віны ў нанясенні шкоды. 

Пры гэтым згодна з часткай 3 артыкула 933 ГК шкода, якая ўчынена правамернымі дзеяннямі, падлягае пакрыццю толькі ў выпадках, прадугледжаных законам. 

Такім чынам, абагульняючы палажэнні грамадзянскага права, можна сфармуляваць наступныя істотныя для медработнікаў тэзісы. 

Шкода, нанесеная здароўю пацыента падчас лячэння, мусіць падлягаць кампенсацыі толькі ў выпадку неправамерных дзеянняў урача (ці іншага медперсаналу). 

Абавязковай умовай для пакрыцця шкоды з’яўляецца наяўнасць віны ў дзеяннях медработніка. 

Аднак узнікае пытанне, ці магчымыя дзеянні ўрача, якія адначасова з’яўляюцца і правамернымі, і памылковымі?

Простага адказу, зыходзячы з дзеючага заканадаўства, няма. Калі прааналізаваць палажэнні артыкулаў 50–51 Закону аб ахове здароўя, то можна зрабіць пэўныя высновы.

Так, артыкул 51 замацоўвае абавязкі ўрача (там ідзе гутарка і пра іншы медыцынскі персанал, але ў дадзеным артыкуле мы абмяжуемся аналізам менавіта з пазіцыі ўрача) кваліфікавана выконваць свае службовыя абавязкі.

Пры гэтым артыкул 50 замацоўвае права ўрача на страхаванне ад прафесійнай памылкі, ад якой пацярпела жыццё ці здароўе пацыента і якая не звязана з нядбайным альбо няўважлівым выкананнем ім службовых абавязкаў. Аднак далей гэтай простай канстатацыі профільны закон не ідзе і не тлумачыць, што маецца на ўвазе пад прафесійнай памылкай.

Цікава, што Закон аб ахове здароўя не прадугледжвае права пацыента на кампенсацыю шкоды незалежна ад таго, была яна нанесена правамернымі ці неправамернымі дзеяннямі. 

З гэтага вынікае, што закон адсылае нас да агульных прынцыпаў адказнасці, замацаваных Грамадзянскім кодэксам, то-бок, дзейнічае агульнае правіла, бо не прадугледжана іншага, — шкода падлягае кампенсацыі толькі ў выпадку неправамерных дзеянняў урача. 

Неправамерныя дзеянні могуць быць як наўмыснымі, так і здзейсненымі па неасцярожнасці ўрача. 

Асаблівую цікавасць  уяўляе артыкул 162 Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь (КК) — неналежнае выкананне медыцынскiм супрацоўнікам прафесійных абавязкаў. З гэтым артыкулам мае шанс пазнаёміцца ўрач, калі ў выніку медыцынскай памылкі пацыент атрымаў цяжкія або менш цяжкія цялесныя пашкоджанні. 

Адзначым, што нідзе ў заканадаўстве не замацаваныя згаданыя ў артыкуле 162 КК «прафесійныя абавязкі» медыцынскiх работнікаў. Закон аб ахове здароўя аперыруе тэрмінам «службовыя абавязкі», якія вынікаюць не з прафесіі ўрача, а з пасады, якую ён займае.

Працоўны кодэкс Рэспублікі Беларусь (ПК) вызначае прафесію як род працоўнай дзейнасці, які вымагае ведаў і навыкаў, што набываюцца шляхам навучання і практычнага досведу. Артыкул 53 ПК кажа аб «працоўных абавязках». Такім чынам, атрымліваецца досыць парадаксальная сітуацыя — артыкул 162 КК інкрымінуе невыкананне прафесійных абавязкаў, але нідзе не даецца тлумачэння, што гэта за прафесійныя абавязкі і як яны суадносяцца са службовымі і працоўнымі абавязкамі.

Як адваката мяне бянтэжыць аўтаматычнае прастаўленне знаку роўнасці паміж прафесійнымі і службовымі абавязкамі, хоць звычайна падыход у права-ахоўчых органаў менавіта такі. Але ж літаральнае трактаванне законаў не дае нам адказу, што такое прафесійныя абавязкі ўрача, мы можам толькі лагічна сінтэзаваць азначэнне, але тут узнікае прастора для адвольных трактовак, што не заўжды добра. Каб пазбегнуць сумненняў, лепш прывесці тэрміналогію ўсіх законаў у пэўную структураваную і ўзаемазвязаную паслядоўнасць. 

Службовыя абавязкі можна падзяліць на ўмоўныя групы. Абавязкі, звязаныя з пэўнай прафесіяй (так, напрыклад, урач мусіць ведаць сучасныя метады і пратаколы лячэння, суддзя як юрыст павінен валодаць актуальнымі законамі і належна іх прымяняць, інжынер-будаўнік — мець профільныя веды, якія дазваляюць яму кантраляваць будаўніцтва і г. д.). 

Аднак ёсць службовыя абавязкі, якія маюць агульна-арганізацыйны характар і з’яўляюцца аднолькавымі для прадстаўнікоў розных прафесій:

  • своечасова прыходзіць на працу;
  • выконваць загады кіраўніцтва;
  • ашчадна ставіцца да маёмасці ўстановы, дзе працуе, і г. д. 

Ёсць таксама спецыфічныя службовыя абавязкі, уласцівыя асобе не толькі па роду заняткаў, то-бок прафесіі, але і паводле пэўнай медыцынскай кваліфікацыі і пасады. Пагадзіцеся, што службовыя абавязкі тэрапеўта паліклінікі і хірурга ў бальніцы шмат у чым адрозніваюцца. 

Пры гэтым, на мой погляд, вельмі важна, каб у заключэннях аб дзеяннях урача, якiя даюць эксперты паводле артыкула 162 КК, а таксама ў дакументах следчых органаў давалася канкрэтная спасылка на тое, які канкрэтна прафесійны абавязак урач выканаў ня-дбайна, бо артыкул прадугледжвае ў якасці саставу злачынства нядбайнае выкананне менавіта прафесійных абавязкаў. Такім чынам, урач мае поўнае права ведаць, што канкрэтна ён зрабіў не так.

Аднак на практыцы даволі часта даводзіцца бачыць заключэнні, у якіх не говорыцца, што канкрэтна ўрач зрабіў не так, які канкрэтна прафесійны абавязак парушыў. Канстатуецца, што ёсць ускладненне ці нейкая іншая неспрыяльная для здароўя пацыента з’ява, а калі ёсць ускладненне — нешта было зроблена не так, бо каб усё было зроблена правільна, то ўскладнення не было б, а значыць, вінаваты ўрач. 

Такія заключэнні і падобны падыход выключаюць з прававога поля паняцце прафесійнай рызыкі, то-бок магчымасці недасягнення вынікаў альбо атрымання адмоўных наступстваў без віны ўрача.

Канечне, кожны негатыўны вынік мае сваю канкрэтную прычыну, аднак не заўсёды ўсведамленне яе магчымае на дадзеным этапе для ўрача і навукі. А паколькі яна знаходзіцца па-за межамі дасягальнасці, то ўрач не здольны зразумець яе і прыняць неабходныя захады па яе ліквідацыі. Гэта ўсё адно што абвінавачваць медыкаў Сярэднявечча, што не стэрылізавалі інструменты і не ведалі пра бактэрыі і вірусы.

Урач можа выканаць 100 аднолькавых медыцынскiх маніпуляцый, і частка з іх можа быць не вельмі ўдалай нават пры адсутнасці відавочных хібаў і памылак, бо не быў улічаны той невядомы фактар, які ўплывае на наяўнасць пэўнага ліку негатыўных наступстваў, і, магчыма, гэты фактар на дадзеным этапе развіцця навукі аб’ектыўна не можа быць вынайдзены. 

У выпадку, калi зайшла гаворка пра заключэнні экспертаў, немагчыма абмінуць і праблему тых, што даюцца галоўнымі спецыялістамі па пэўных урачэбных профілях. 

На мой погляд, гэтая практыка мае пэўныя хібы, бо пасада галоўнага спецыяліста не сумяшчальная з патрабаваннямі да асобы эксперта ў крымінальным працэсе. Па сутнасцi артыкула 61 Крымiнальна-працэсуальнага кодэкса галоўнае перш за ўсё незацікаўленасць эксперта, яго аб’ектыўнасць, а галоўны спецыяліст з’яўляецца кіраўніком (хай сабе і не непасрэдным) кожнага профільнага спецыяліста. Але і гэта палова праблемы. Уявіце сітуацыю, калі галоўны спецыяліст сказаў, што гэта «А», хто з іншых профільных спецыялістаў гэтай медыцынскай спецыяльнасці наважыцца сказаць, што гэта не «А», а, напрыклад, «Б» і тым самым фактычна пайсці супраць высновы свайго начальства ў гэтым жа альбо паўторным экспертным заключэнні? На мой погляд, эксперты пры выдачы заключэнняў не павінны быць звязаныя падобнымі абставінамі, бо рызыка фактараў, якія могуць паўплываць на аб’ектыўнасць, высокая.

Выключэнне прафесійнай рызыкі з прававога поля і пераход на прынцып «ёсць негатыўныя наступствы, значыць ёсць і медыцынская памылка» ў перспектыве можа прывесці і да іншых неспрыяльных наступстваў.

Напрыклад, уявім сабе, што ёсць медыцынская працэдура Х, якая можа быць праведзена двума спосабамі: «А», які больш эфектыўны, але складаны і мае рызыку, хай і невялікую, ускладненняў, і «Б», які з’яўяляецца менш эффектыўным, але мінімальна рызыкоўным.

Відавочна, ёсць верагоднасць таго, што спрацуе чалавечы фактар і ўрачы пачнуць масава замест спосаба «А» ўжываць спосаб «Б», каб перастрахавацца і не мець верагодных прэтэнзій у выпадку  ўзнікнення ўскладненняў.

Калі прааналізаваць прадугледжаны артыкулам 162 КК састаў злачынства, то ён утрымлівае такую форму віны, як неасцярожнасць.

У сваю чаргу неасцярожнасць складаецца з такіх формаў як, напрыклад, легкадумства — калі асоба прадбачыла наступленне грамадска небяспечных наступстваў, але легкадумна разлічвала іх папярэдзіць. 

За нядбальства лiчыцца сітуацыя, калі асоба не прадбачыла наступленне грамадска небяспечных наступстваў, хаця пры належных захадах мусіла прадбачыць.

Тут жа патрэбна адзначыць, што не можа быць медыцынскай памылкі ў форме наўмыснай віны, якая характэрызуецца наяўнасцю віны ў форме:

  • простага намеру — асоба ведала, што робіць няправільна і наўмысна ды асэнсавана працягвала гэта рабіць; 
  • у форме ўскоснага намеру — асоба ведала, што яе дзеянні (бяздзеянні) з’яўляюцца грамадска небяспечнымі і парушаюць закон, прадбачыла магчымыя небяспечныя наступствы сваіх учынкаў, аднак ставілася да іх абыякава альбо не жадала іх наступстваў. 

Такія ўчынкі не могуць лічыцца медыцынскай памылкай і па справядлівасці павінны весці да таго, што ў англасаксонскіх юрыстаў называецца disbarment — забарона на прафесійную практыку, калі ўчынак не сумяшчальны з прафесійным статусам. Як правіла, дыскваліфікацыя за падобныя дзеянні мае пажыццёвы характар.

Адкрытым застаецца пытанне, ці з’яўляюцца медыцынскай памылкай тыя неспрыяльныя наступствы, якія мелі месца не ў выніку наўмыснай ці неасцярожнай віны ўрача? 

Калі вярнуцца да артыкула 50 Закона аб ахове здароўя, то там фармальна такі від прафесійных памылак узгадваецца, але не канкрэтызуецца і не дэталізуецца. З пункту гледжання юрыста, раз такі від медыцынскiх памылак пазначаны ў законе, то фармальна ён ёсць. Аднак калі паглядзець на праблему шырэй і не імкнуцца прыстасавацца пад недахопы юрыдычнай тэхнікі і сістэматыкі профільнага закону, то тут зноў, напэўна, усё залежыць ад філасофскага розгляду праблемы. Калі за канчатковы паказчык лячэння прымаць наступленне спрыяльнага выніку, якое прадугледжана гэтым лячэннем, то, канечне, выбар метаду лячэння, які не прыводзіць да гэтага выніку, з’яўляецца памылковым. 

Аднак у гэтым выпадку паўстае праблема ступені медыцынскага пазнання клінiчнай карціны захворвання: ці заўсёды ўрач можа на 100 % усведамляць аб’ектыўны стан рэчаў і ўсе фактары, якія ў канкрэтным выпадку могуць паўплываць на лячэнне не абстрактнага, а канкрэтнага пацыента? Напэўна, не можа. 

Тут напрошваюцца паралелі з судовай ісцінай. 

За судовую ісціну прымаецца тое, што было ўстаноўлена ў ходзе судовага разгляду пры выкананні працэсуальных правілаў і зыходзячы з тых доказаў, якія ўдалося аб’ектыўна сабраць па справе. 

Судовая ісціна можа адрознівацца ад аб’ектыўнай ісціны з прычыны таго, што суд меў у распараджэнні абмежаваны набор доказаў, якія дазвалялі яму зрабіць адпаведныя высновы па справе. І няма віны суда ў тым, што ён вынес працэсуальна слушны, але фактычна несправядлівы вырак на падставе тых доказаў, якія меліся ў яго распараджэнні, пры ўмове, што іншых доказаў ён аб’ектыўна атрымаць не мог. 

Таму дэльта паміж аб’ектыўнай і суб’ектыўнай клінiчнай карцінай, вядомай урачу пры ўжыванні ўсіх магчымых і належных у дадзенай сітуацыі сродкаў медыцынскага пазнання, і ўтварае зону прафесійнай рызыкі ўрача, за якую ён не мусіць несці юрыдычную адказнасць, за выключэннем выпадкаў, калі гарантавалася іх ненаступленне паводле дамовы аказання медыцынскiх паслуг (напрыклад, камерцыйная ўстанова аховы здароўя папярэдзіла пацыента, што 3–5 % падобных аперацый вымагаюць правядзення паўторных умяшанняў, але абавязвалася ў такім выпадку вярнуць грошы альбо зрабіць другую аперацыю кліенту бясплатна).

Падсумоўваючы, хочацца адзначыць,  што пытанні медыцынскіх памылак, права на прафесійную рызыку з’яўляюцца занадта складанымі, каб дэтальна разабрацца  ў iх у межах аднаго артыкула. Зразумела таксама, што гэтыя пытанні маюць відавочную патрэбу ў дэтальным прававым рэгуляванні, што дапаможа абараніць законныя правы добрасумленных медработнікаў  і іх пацыентаў. 

Больш падрабязна чытайце на сайце "Медыцынскага весніка"

693

Іншыя навіны

Карысныя рэсурсы

Адміністрацыйныя рэсурсы